Taranowski Andrzej h. Belina (ok. 1540–1610), dyplomata, sekretarz królewski, poseł na sejmy, podczaszy halicki.
Był synem Jana (zm. przed 24 IX 1568) i Katarzyny ze Szreniawów. Brat T-ego, Mikołaj (1542–1621), immatrykulował się w r. 1562 na uniw. w Lipsku, a w r. 1572 był studentem uniw. w Bolonii. Przyjaźnił się z poetą Grzegorzem z Sambora, który 18 II 1573 wyznaczył go na jednego z egzekutorów swego testamentu. Uczestniczył w r. 1580 w wyprawie króla Stefana Batorego pod Wielkie Łuki; wiosną 1583 przyjął w Krakowie święcenia kapłańskie. Był współfundatorem, a od 25 X 1584 pierwszym starszym krakowskiego Bractwa Miłosierdzia, dla którego w l. 1589–97 wykupił za 2622 złp. (częściowo z własnych środków) kamienicę na rogu ul. Siennej i Stolarskiej w Krakowie. W l. 1594–1603 był proboszczem kościoła p. wezw. Matki Boskiej i Ścięcia św. Jana Chrzciciela w Samborze; w r. 1609 przeznaczył 600 złp. na stypendia dla dwóch studentów z tego miasta. Instalowany 2 VI 1599 z prezenty króla Zygmunta III na kanonię rzemiędzicką w kapit. krakowskiej, został w r. 1602 prepozytem kaplicy Świętej Trójcy w katedrze na Wawelu; posiadał wieś prestymonialną Dziekanowice. Wg Kaspra Niesieckiego odrzucił propozycję objęcia biskupstwa kamienieckiego. Zmarł 8 VIII 1621; w r. 1873 Arcybractwo Miłosierdzia umieściło w nawie północnej katedry na Wawelu poświęcone mu epitafium. Siostra T-ego, Jadwiga (zm. 20 VI 1625), była drugą żoną Marcina Dobroszowskiego (zm. 7 I 1614), burgrabiego krakowskiego. Prawdopodobnie siostrą T-ego była również Zofia, żona Stanisława Lubienieckiego; ich syn Marcin przebywał na przełomie l. siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XVI w. w Stambule i zapewne to on (określony jako «nepos» T-ego) posłował w r. 1595 do hospodarstw naddunajskich.
Być może to T. studiował na uniw. w Bolonii i w maju 1555 uczestniczył w grupie studentów tej uczelni w wycieczce do Rzymu. Od 6 VI 1566 był dworzaninem króla Zygmunta Augusta. Wg Bartosza Paprockiego już przed jesienią 1568 dwukrotnie posłował do Danii i raz do «Holzacji» (Holsztynu). Wkrótce po 25 IX t.r. wyruszył po raz trzeci do Danii; 23 X w Roskilde przekazał królowi Fryderykowi II propozycję mediacji króla Zygmunta Augusta w wojnie z królem Szwecji Janem III Wazą i zapowiedział przyjazd sekretarzy królewskich Jana Dymitra Solikowskiego i Piotra Kłoczowskiego. Następnie udał się w tej sprawie do Szwecji; gdy jego okręt zatonął z częścią załogi i pasażerów, T. uratował się przechodząc po lodzie i przed 14 XI został przyjęty w Sztokholmie przez króla Jana III.
Po powrocie do kraju T. był obecny w Lublinie w czasie sejmu 1569 r.; prawdopodobnie na tym sejmie otrzymał tenutę Mrozowice w ekonomii samborskiej. Wysłany do Turcji dla wyjaśnienia powodów odrzucenia przez króla Zygmunta Augusta propozycji sułtana Selima II, by wspólnie wystąpić przeciw Moskwie oraz dla uwolnienia zatrzymanego na Krymie posła Aleksandra Władyki, wyruszył 8 VI 1569 z Lublina z posłem tureckim Ibrahimem Straszem i 14 VII t.r. przybył do Stambułu. Mimo początkowej niechęci Selima wypełnił powierzone zadania, a nawet uzyskał zgodę na dołączenie do walczącego pod Astrachaniem tureckiego korpusu ekspedycyjnego dla dopilnowania, by w czasie przemarszu nie naruszał on granic Rzpltej. T. zwiedził Stambuł i okolice, m.in. arsenał w Galacie, zamek Karaussar (Rumeli Hisari) nad Bosforem i cesarskie «lusthauzy» (altany), a także jako pierwszy Polak opisał żyrafę: «zwierzę sarnapa, wielkie i zbytnie wysokie, które jest od stóp aż do głowy na sześć sążeń, przodku wyższego niźli zadku». Opuścił stolicę 14 VIII; jadąc przez Adrianopol, Białogród, Oczaków, Perekop i Azów dotarł 27 IX do obozu wojsk turecko-tatarskich, które odstąpiły już od Astrachania po nieudanym oblężeniu, i razem z nimi wyruszył w drogę powrotną. Dn. 1 X został przyjęty przez chana krymskiego Dewlet Gereja, 23 X przybył ponownie pod Azów, a następnie przez Perekop, Oczaków, Białogród i Tehinię dotarł do Rzpltej i przez Kamieniec, Sambor, Leżajsk, Sandomierz i Radom przyjechał 24 XII 1569 do Warszawy. Z poselstwa do Stambułu i wyprawy pod Astrachań sporządził relację, opisującą również organizację wojsk muzułmańskich; ukazała się ona anonimowo w przekładzie niemieckim pt. Beschreybunge einer Reyse oder eins Zuges, eins fürnemlichen Polnischen Herrn von Königklicher Polnischen wirden… (nürnberg 1571). W Rzpltej relacja T-ego krążyła zapewne w odpisach; jej obszerne streszczenia zamieścili Joachim Bielski w „Kronice polskiej” swego ojca Marcina (Kr. 1597) oraz Marcin Paszkowski w polskim przekładzie „Kroniki Sarmacji Europejskiej” Aleksandra Gwagnina (Kr. 1611) i własnej pracy pt. „Dzieje tureckie i utarczki kozackie z Tatary…” (Kr. 1615).
Już przed 26 II 1570 wyruszył T. ponownie w poselstwie do Turcji, tym razem ze skargą na chana Dewlet Gereja, nieprzestrzegającego zawartego z Polską traktatu i domagającego się daniny; przed wyjazdem poseł cesarski J. Cyrus obdarował go w Warszawie zegarem, prosząc, by mu «stamtąd o stanie rzeczy donosił». Po przybyciu do Stambułu T. został 13 V t.r. przyjęty przez sułtana, który wystosował do chana surowe upomnienie, dołączając doń kopię traktatu polsko-krymskiego; T. opuścił 19 VI stolicę i pod koniec sierpnia wrócił do kraju. Wiosną 1571 był znowu w Stambule, jednak cel tego pobytu nie jest znany; donosił wówczas m.in. o przybyciu tam poselstwa siedmiogrodzkiego proszącego sułtana, aby urząd wojewody po śmierci Jana Zygmunta Zapolyi mógł objąć «niejaki Bathor, przedniejszy radny pan».
Po krótkim pobycie w Rzpltej wyjechał T. późną zimą 1572 po raz kolejny w poselstwie do Turcji; celem misji było poparcie przyjaznego Polsce hospodara mołdawskiego Bogdana IV Lăpuşneanu, który za zgodą sułtana został usunięty z tronu przez Jana (Iwonię) III Srogiego. T. przybył do Stambułu 10 IV t.r.; początkowo został dobrze przyjęty, ale jego sytuacja pogorszyła się, gdy do Porty dotarły wiadomości o wyprawie woj. podolskiego Mikołaja Mieleckiego i wojewodzica ruskiego Mikołaja Sieniawskiego do Mołdawii, gdzie na polecenie króla «niby prywatni z samymi krewnymi i bliskimi» usiłowali przywrócić panowanie Bogdana. T-emu udało się uchronić Bogdana przed karą śmierci, jednak Turcy podtrzymali decyzję o poparciu dla Iwonii i zażądali przyjazdu Bogdana do Stambułu razem z czauszem Ahmedem, wysłanym w 2. poł. kwietnia do Rzpltej. Wydaje się, że T. pozostał w Turcji przez kilka miesięcy i nie towarzyszył, jak twierdzi część historyków (A. Dziubiński, D. Milewski, D. Skorupa) jadącemu do Rzpltej Ahmedowi. W Stambule był na pewno na początku sierpnia, gdy nad Bosfor dotarła wiadomość o śmierci Zygmunta Augusta; wg uczestniczącego w poselstwie Paprockiego: «żeśmy jeszcze się odprawy nie doczekali, dano znać o śmierci królewskiej». Mimo wygaśnięcia plenipotencji poselskich T. pozostał jeszcze kilka tygodni w Stambule, gdzie poseł Francji F. de Noailles namawiał go do poparcia kandydatury królewicza Henryka Walezjusza na tron Rzpltej, i wyjechał dopiero w pierwszych dniach września 1572; po drodze odwiedził hospodara Iwonię, skłaniając go do porzucenia planów ataku na Pokucie. Po powrocie do Polski przekazał na początku r. 1573 pozostającemu w Stambule Krzysztofowi Dzierżkowi nieco przesadzone informacje o «porządku, zgodzie, miłości i gotowości wielkiej wszego rycerstwa» polskiego, co ułatwiło Dzierżkowi zniechęcenie dostojników tureckich do wojny z Rzpltą.
Po elekcji Henryka Walezego senatorowie postanowili 29 IV 1573 wysłać T-ego i Fiodora Zienkowicza Woropaja w poselstwie do Iwana Groźnego z wiadomością o wyborze i propozycją przedłużenia rozejmu do 11 XI t.r. Obawiając się reakcji cara, który wprawdzie nie zgłosił oficjalnie swej kandydatury do tronu, jednak łudzony obietnicami Litwinów był pewien sukcesu, i nie chcąc narażać Rzpltej na obrazę jej oficjalnego poselstwa, T. wyruszył na własną prośbę w charakterze gońca, bez listów uwierzytelniających i instrukcji. Wysłannicy przekroczyli granicę państwa moskiewskiego 19 VI. Car, spodziewając się dobrych wieści, przyjął ich w Nowogrodzie Wielkim wystawną ucztą, gdy jednak z doręczonego mu listu «wyrozumiał, że już inszego Pana obrano, tedy jakoby mu psy obiad zjedli». Przedstawiając Iwanowi okoliczności wyboru T. stwierdził na audiencji 12 VII (niezgodnie z prawdą), że kandydatura cara nie została uwzględniona, bo nie wysłał on swoich posłów, a równocześnie łudził go możliwością nowej elekcji, gdyby Henryk nie przybył do Rzpltej w terminie wyznaczonym przez sejm elekcyjny (tzn. do 11 XI 1573). W rezultacie car zgodził się na przedłużenie rozejmu do 15 VIII 1574, a posłów odprawił życzliwie, obiecując w przypadku nowej elekcji «to wszystko dzierżeć, co by jeno posłowie króla francuskiego postanowili». Wracając do kraju wysłannicy przybyli 6 VIII 1573 do Wilna, gdzie 10 VIII t.r. przedstawili kilku senatorom lit. wyniki negocjacji; T. przesłał ponadto senatorom kor. informacje o rozejmie, dodając, że dzięki jego przedłużeniu Korona nie potrzebuje wypłacać W. Ks. Lit. obiecanych subsydiów na obronę. Oburzeni Litwini oskarżyli go wówczas przed królem-elektem o przekroczenie pełnomocnictw i łudzenie Iwana obietnicami rychłej nowej elekcji. Także poseł habsburski Andrzej Dudycz (Dudith) uznał postępowanie T-ego za niebezpieczne (T. kontaktował się z nim w Krakowie od września t.r., zalecając swe usługi i prosząc o pomoc w uzyskaniu zgody cesarza Maksymiliana II na sprowadzanie co roku z Węgier 15 beczek wina bez opłaty cła). Walezy jeszcze przed przyjazdem do Rzpltej polecił postawić T-ego w stan oskarżenia, a w czasie spotkania ze szlachtą w Międzyrzeczu 24 I 1574 odmówił podania mu ręki do ucałowania i ustąpił dopiero na usilne naleganie kaszt. gnieźnieńskiego Jana Tomickiego i kaszt. gdańskiego Jana Kostki. Ze swego postępowania T. musiał też tłumaczyć się na sejmie koronacyjnym w Krakowie, jednak król Henryk przywrócił go wkrótce do łask i mianował sekretarzem królewskim; z tytułem tym T. został wymieniony już po ucieczce władcy, w piśmie senatorów do wielkiego wezyra Mehmeda Sokollu z 19 IX 1574. Zachował również stanowisko dworzanina królewskiego.
Od początku września 1574 studiował T. w Krakowie dawne traktaty polsko-tureckie. Na polecenie konwokacji warszawskiej wyruszył 1 X t.r. do Stambułu z propozycją zachowania pokoju, powstrzymania napaści tatarskich i uregulowania stosunków na pograniczu mołdawskim oraz dla przekonania sułtana, iż udział Polaków w wojnie hospodara Iwoni z Turcją i hospodarem wołoskim Aleksandrem II Mirczą był jedynie imprezą prywatną, podjętą bez zgody króla i Rzpltej. W poselstwie towarzyszył mu Maciej Stryjkowski, formalnie jako pomocnik «zwłaszcza w sprawach łacińskich», a faktycznie zapewne w celach wywiadowczych. Dn. 1 XI dotarł T. na dwór hospodara mołdawskiego Piotra Kulawego i wbrew woli Stambułu przekonał go do zawarcia 16 XI przymierza z Rzpltą; zaprzysiężenie układu odłożono do czasu uzyskania zgody Porty. Do Stambułu przybył 14 XII, w dwa dni po śmierci Selima II; dopiero na miejscu kupował podarunki, zaciągając na nie dług w wysokości 3 tys. talarów. Uraził tym dygnitarzy tureckich i chociaż dla zatarcia złego wrażenia opowiadał o rzekomym zatonięciu w czasie przeprawy przez Dunaj wozu z sobolimi futrami dla wezyra, niezadowoleni Turcy wstrzymywali mu przez trzy tygodnie wypłatę tainu (pieniędzy na utrzymanie poselstwa). Podczas audiencji 10 II 1575 u nowego sułtana Murada (Amurata) III spotkał się z wrogą reakcją jego otoczenia i nie zdołał nawet dokończyć mowy powitalnej; zmuszony był doręczyć propozycję przymierza na piśmie. Starając się nakłonić sułtana do zawarcia układu, rozpuścił pogłoski o zamiarach powołania na tron Rzpltej Iwana Groźnego oraz o planach utworzenia ligi antytureckiej; skłoniło to Portę do zmiany stanowiska. Podczas spotkania 16 II t.r. wezyr Sokollu uznał wprawdzie zawarcie przymierza w czasie bezkrólewia za niemożliwe, ale Murad III na pożegnalnej audiencji 15 III zapewnił T-ego o swej życzliwości, zgodził się na zachowanie pokoju do czasu elekcji oraz obiecał przymierze pod warunkiem wyboru «Piasta», króla szwedzkiego Jana III Wazy lub woj. siedmiogrodzkiego Stefana Batorego. Dn. 18 III wyjechał T. ze Stambułu i najpóźniej 14 V był już na zjeździe szlachty pod Stężycą. W złożonej tam 19 V dwugodzinnej relacji z poselstwa podkreślił wyjątkowość swej sytuacji, gdyż jako poseł do zmarłego sułtana nie posiadał formalnie prerogatyw poselskich, a w dodatku reprezentował państwo pozbawione władcy. Uzyskanie w tak niekorzystnych warunkach obietnicy zachowania pokoju uznał za sukces i prosił w nagrodę o star. śniatyńskie (woj. ruskie) i dzierżawę Bratkowice (woj. sandomierskie). Szlachta zgodziła się 21 V na nadanie Bratkowic, odkładając sprawę starostwa do decyzji nowego władcy (ostatecznie otrzymał je syn poprzedniego starosty, Mikołaj Jazłowiecki). Uważany przez nuncjusza papieskiego V. Laureo za narzędzie Mieleckiego, któremu (jako «Piastowi») miał przygotowywać swą relacją drogę do tronu, T. w rzeczywistości przyczynił się raczej do wyboru Stefana Batorego. Na wezwanie Sieniawskiego, pełniącego funkcję hetmana polnego kor., uczestniczył jesienią t.r. z pocztem «sług i sąsiad» w walkach z najazdem tatarskim Dewlet Gereja na Ruś i Podole. Wspólnie z chorążym lwowskim Stanisławem Daniłowiczem rozgromił na początku października na czele sześćdziesięciokonnego oddziału szlachty i mieszczan niewielki czambuł Tatarów, grabiący okolice Rohatyna, i zabił w walce jego dowódcę.
Po przybyciu Batorego do Rzpltej T. przebywał na jego dworze; 5 VI 1576 otrzymał od władcy pensję z żup ruskich (500 talarów rocznie), 200 fl. ze star. nowokorczyńskiego «za służbę» oraz zatwierdzenie nadania Bratkowic. Dn. 15 VIII t.r. został wysłany do Królewca z listami do księcia pruskiego Albrechta Fryderyka Hohenzollerna. Po powrocie uzyskał od króla 29 XII w Toruniu urząd karbarza (nadzorcy warzelni soli) w żupach wielickich. Zaopatrzony w instrukcję poselską z 31 XII wyruszył 4 lub 5 I 1577 z tatarskim posłem Dżantemirem agą na Krym w celu zawarcia przymierza z chanem Dewlet Gerejem «przeciwko moskiewskiemu i inszym dawnym nieprzyjaciołom». Ponieważ wyjazd poselstwa z Rzpltej opóźnił się do wiosny t.r., król na wieść o najeździe kałgi Mehmeda Gereja na Wołyń zdążył je zatrzymać na początku kwietnia w Kamieńcu; dalszą zwłokę spowodował kolejny najazd tatarski na Ruś i Podole w maju. Ostatecznie T. wyruszył w dalszą drogę prawdopodobnie dopiero na początku lipca i na Krym dotarł już po śmierci chana Dewleta (zm. 29 VI 1577) i objęciu tronu przez jego syna, dotychczasowego kałgę Mehmeda II. Nie dał się on nakłonić do działań antymoskiewskich i wyruszył jesienią t.r. na Rzpltą; T. został uwięziony i dopiero po interwencji sułtana Murada III wyszedł na wolność w kwietniu lub maju 1578. Wspólnie z przybyłym na Krym nowym posłem, sekretarzem królewskim Marcinem Broniewskim, wznowił wówczas zabiegi o zawarcie z chanem pokoju i przymierza przeciw Iwanowi Groźnemu. Ze względu na niechętne stanowisko Turcji, liczącej na siły tatarskie w wojnie z Persją, chan odmówił udziału w kampanii moskiewskiej, a w celu ostatecznego zawarcia układu pokojowego wysłał z powracającym do Polski T-m posła Ibrahima Bieleckiego. Dn. 22 VII 1578 przybył T. do Lwowa i ostrzegł króla przed chanem podkreślając, «że in eo hoste fidem nie masz»; jego podejrzenia potwierdził przywieziony przez Bieleckiego «list przymierny» (traktat pokojowy), do którego wprowadzono niekorzystne dla Rzpltej zmiany. Batory nie porzucił jednak myśli o wykorzystaniu tatarskiej dywersji i już na początku r. 1579 wysłał T-ego w poselstwie do sułtana z prośbą o pomoc w zawarciu pokoju z chanem, uwolnienie przetrzymywanego na Krymie Broniewskiego i zezwolenie Tatarom na udział w wojnie z Moskwą. W Stambule T. spotkał się 29 III t.r. z Sokollu, a 26 IV został przyjęty przez Murada III, który odmówił zgody na wykorzystanie Tatarów przeciw Moskwie, ale obiecał wysłać na Krym czausza z poleceniem zawarcia przymierza zgodnie z dawnymi zwyczajami. Zapewne z polecenia kanclerza kor. Jana Zamoyskiego T. poszukiwał w Stambule greckich manuskryptów; od protonotariusza kurii patriarszej Teodozjusza Zygomalasa otrzymał czternastowieczny rękopis zawierający 27 mów greckiego mówcy Eliusza Aristidesa (do drugiej wojny światowej był przechowywany w zbiorach BOZ w W.). Dn. 5 VI odebrał listy Murada i Sokollu do króla i wkrótce opuścił Stambuł; pod koniec lipca dotarł do Rzpltej.
Oskarżony o niezapłacenie kwarty z dzierżaw Bratkowice (za l. 1576–7) i Mrozowice (za l. 1569–70) T. stanął przed sądem sejmu 1579/80 r.; uniknął kary, tłumacząc zwłokę swym uwięzieniem na Krymie, jednak sąd nakazał mu wniesienie do skarbu zaległych sum. Za swe zasługi w służbie dyplomatycznej otrzymał 5 I 1580 za zgodą posłów i senatorów zapis 10 tys. złp. «do wybrania» w ciągu stu lat na wsiach Bratkowice, Mrowla i Przewrotne w woj. sandomierskim, co potwierdziła konstytucja sejmu warszawskiego 1581 r. W czasie tego sejmu, okradziony na kwaterze u Macieja Siemickiego przez «pewnych łotrów», utracił m.in. kilka dokumentów. Wyznaczony wówczas (6 III t.r.) przez króla w skład komisji, powołanej dla wymierzenia rtm. Walentemu Połotyńskiemu łanów nadanych z dóbr królewskich za zasługi wojenne, wszedł na początku lutego 1582 także do komisji do wymierzenia łanów, dzierżawionych od Połotyńskiego przez stolnika przemyskiego Jana Biejkowskiego.
Podczas bezkrólewia po śmierci Stefana Batorego T. uczestniczył 8 V 1587 w rozdwojonym zjeździe szlachty ruskiej w Wiszni i podpisał laudum koła prokonwokacyjnego. Latem t.r. był obecny na zjeździe elekcyjnym pod Warszawą. Po rozpadzie koła generalnego ponownie poparł koło prokonwokacyjne Zborowskich, a 29 VII wszedł w skład delegacji szlachty do senatu z żądaniem odłożenia elekcji «ażby pierwej wszystkie exorbitancyje naprawione były». Podczas głosowania opowiedział się 21 VIII za carem Fiodorem, pociągając za sobą część drobnej szlachty sandomierskiej; pogodził się jednak z wyborem królewicza szwedzkiego Zygmunta Wazy i choć uchodził jako krewny Stanisława Sędziwoja Czarnkowskiego (zob.) za stronnika arcyksięcia Maksymiliana Habsburga, w rzeczywistości utrzymywał dobre stosunki z nowym władcą. Prawdopodobnie już w r. 1588, a na pewno przed 30 IV 1589 został podczaszym halickim, zachowując funkcję sekretarza i dworzanina królewskiego. We wrześniu t.r. otrzymał zgodę na cesję urzędu karbarza wielickiego bratu Mikołajowi. Jako poseł sejmiku halickiego wziął udział w sejmie inkwizycyjnym 1592 r. oraz sejmie zwycz. 1593 r., na którym 15 VI podpisał zgodę na wyjazd króla do Szwecji. W l.n. posłował do hospodarów mołdawskiego i wołoskiego, jednak szczegóły jego działań nie są znane; wiadomo, że 19 VIII 1594 Zamoyski informował hospodara mołdawskiego Arona Tyrana o powrocie T-ego z misji i jego przybyciu do Zamościa. Po raz kolejny T. gościł w Jassach jako poseł Zygmunta III na początku r. 1595; do kraju wrócił ok. 1 IV t.r., uzyskawszy od Arona obietnicę poddania królowi Chocimia «kiedy każe». Planując zajęcie twierdzy, Zygmunt III wysłał T-ego w poufnej misji do woj. sandomierskiego Jerzego Mniszcha z poleceniem sporządzenia promów i spławienia ich Dniestrem do Chocimia, «ale nieznacznie i nie od nas albo nie imieniem naszym». W poł. maja był T. w Kamieńcu, skąd donosił o klęsce Arona w walce z siłami tureckimi. Być może w trakcie któregoś z poselstw do księstw naddunajskich poznał walczącego po stronie Arona na czele Kozaków zaporoskich Semena Nalewajkę, którego zaopatrywał w broń i amunicję; po spustoszeniu w lipcu 1594 Husiatyna Nalewajko dziękował mu za przysługi i obdarował częścią zdobyczy. T. dary odesłał, «widząc to być rzeczy cudze», a ze stosunków z Kozakami tłumaczył się przed szlachtą podolską na sejmiku deputackim w Kamieńcu 11 IX 1595; nie uchroniło go to przed procesem, wytoczonym mu przez właściciela Husiatyna, Marcina Kalinowskiego.
Wiosną 1597 udał się T. znowu do księstw naddunajskich. Na początku czerwca t.r. przebywał w Suczawie, a w lipcu spotkał się w Târgovişte z hospodarem wołoskim Michałem Walecznym, którego z inicjatywy Zamoyskiego namawiał do przyjęcia polskiej protekcji, ofiarując w zamian 2–3 tys. żołnierzy. Michał, który od cesarza Rudolfa II Habsburga otrzymał właśnie pieniądze na żołd dla wojska, propozycję tę odrzucił, ale wracającemu do Rzpltej T-emu ofiarował kronikę z opisem swych czynów, spisaną przez kanclerza Teodozjusza Rudeanu. W następnych miesiącach T. prowadził dla Michała zaciąg żołnierzy na Rusi (w styczniu 1598 przedarło się przez Mołdawię do Michała stu kilkudziesięciu zbrojnych, zwerbowanych i opłaconych przez T-ego). Z kolei Michał przez wysłanego do Lwowa spatara (miecznika) Constantina Varşę wypytywał T-ego o skutki poselstwa kaszt. halickiego Stanisława Gulskiego do Turcji, prosząc go jednocześnie o pożyczenie wysłannikowi pieniędzy i upominając się o obiecany «pancerz i kaftanik z kitajki». Uzyskane od spatara informacje o sytuacji w hospodarstwach T. przekazał Zamoyskiemu w spisanym 26 I t.r. w Zamościu «memoriale». Posłował na sejm 1598 r., wchodząc w skład komisji lustracyjnej dla Podola, Rusi i zamku latyczowskiego; lustracja zapewne nie doszła do skutku, skoro w r. 1601 powołano nową komisję, już bez udziału T-ego. W r. 1599 prawdopodobnie pełnił funkcję deputata do Tryb. Kor. Nadal interesował się sprawami wołoskimi, wysyłając do Michała Walecznego sługę Matiasza i zabiegając o informacje od służących w jego wojsku Polaków (m.in. rtm. Walenty Walawski przysłał mu w grudniu t.r. obszerną relację «o porażce księcia kardynała i wojewody siedmiogrodzkiego [Andrzeja] Batorego»).
Obrany posłem z woj. ruskiego na sejm warszawski 1600 r., T. prawdopodobnie nie uczestniczył w jego obradach, bowiem po 26 I t.r. wyjechał «we własnej potrzebie» na Wołoszczyznę. W rzeczywistości wysłał go tam Zygmunt III, by nakłonił Michała Walecznego do zerwania układów z Rudolfem II i nawiązania przyjaznych stosunków z pozostającym pod opieką Rzpltej hospodarem mołdawskim Jeremiaszem Mohiłą. Na początku marca T. spotkał się z Michałem w Braszowie, obiecując uznanie przez Rzpltą jego panowania w Siedmiogrodzie oraz pomoc w staraniach o pokój z Turkami; hospodar 10 III przedstawił jednak własny projekt przymierza, domagając się dziedzicznej władzy w Mołdawii jako państwie lennym Rzpltej oraz obiecując w zamian wystawienie pięciotysięcznej armii na usługi króla, a także przyłączenie do Korony Wołoszczyzny, Siedmiogrodu, Kilii, Tehini, Białogrodu i Oczakowa. Jednocześnie T. spotkał się w tajemnicy z przebywającymi na dworze Michała posłami Rudolfa II, ostrzegając ich przed planowaną przez Zamoyskiego interwencją zbrojną w celu wprowadzeniu na tron siedmiogrodzki Zygmunta Batorego. W poł. marca Michał odesłał T-ego do Rzpltej, polecając mu wrócić w ciągu 6 tygodni z odpowiedzią króla. T. przybył do Warszawy wkrótce po 21 III; przed 31 III został przyjęty przez Zygmunta III, a 5 IV złożył w obecności senatorów sprawozdanie z poselstwa. Senatorowie zganili prowadzone bez ich zgody rokowania, nakazali jednak ponowny (pod pozorem prywatnego) wyjazd do hospodara, «żeby mu przyjaźń dobrą od Króla Jmci opowiedział», odkładając sprawę przymierza do przyszłego sejmu.
Wobec narastającego konfliktu Zamoyskiego z królem T. opowiedział się po stronie władcy i podczas pobytu w Warszawie agitował przeciw kanclerzowi rozgłaszając, jakoby posiadał jego listy do dostojników tureckich z obietnicami wydania hospodara Michała Porcie. Wkrótce potem wyruszył na Wołoszczyznę; przed 7 V 1600 był już w Trembowli, gdzie wg stronnika Zamoyskiego, woj. bełskiego Stanisława Włodka, wspólnie ze star. czerwonogrodzkim Hieronimem Jazłowieckim i kaszt. kamienieckim Jerzym Pretficzem na polecenie króla namawiał szlachtę i żołnierzy do wyprawy na pomoc Michałowi. Ze względu na trwającą już wojnę między Michałem a popieranym przez Rzpltą Mohiłą działania T-ego wywołały podejrzenia szlachty; wg doniesienia polskiego kupca z Mołdawii w poł. maja «jawnym się zdrajcą być pokazał Rzeczypospolitej, wioząc armaty rozmaitej dosyć, prochu, strzelby, ołowiu i innych rzeczy». Przed 19 V t.r. został zatrzymany w Kamieńcu pod zarzutem prowadzenia bez wiedzy Zamoyskiego układów z Michałem i dostarczania mu broni. Obawiając się ataków ze strony szlachty, schronił się w zamku kamienieckim; z trudnej sytuacji uratował go po kilku dniach hetman polny kor. Stanisław Żółkiewski, któremu T. wyjawił, że Michał «spominał, iż mu się chce być królem polskim». Zrezygnowawszy z dalszej podróży, przybył 12 VI w sprawach prywatnych (prawdopodobnie w Tryb. Kor.) do Lublina, skąd wkrótce wyjechał na dwór Zygmunta III do Warszawy, planując powrót do obozu hospodara. Wieści o jego kłopotach dotarły do Michała, który w liście z 28 VI zdumiewał się «złośliwymi plotkami jakichś zazdrośników», podkreślając «zręczność i wytrwałość» T-ego. Jeszcze na początku września, po wkroczeniu do Mołdawii wojsk polskich i rozpoczęciu przez nie działań przeciw Michałowi, T. usiłował skłonić go do poddania się Zamoyskiemu, ale po jego klęsce w bitwie pod Bukowem (Bucov) w październiku 1600 wycofał się z działalności publicznej. O wynagrodzenie zasług T-ego upominał się sejmik przedsejmowy w Lublinie 30 XII 1602, przypominając jego służbę w Multanach «z wielką przewagą i kosztem swym i szkodą swą wielką».
T. posiadał połowy wsi Taranowice i Podgórze w ziemi przemyskiej, które przed wyjazdem do Danii scedował 24 IX 1568 matce; w r. 1606 był wymieniany jako właściciel Budzanowa w ziemi halickiej. Oprócz Bratkowic i Mrozowic trzymał wójtostwo w sąsiadujących z Taranowicami Strzałkowicach w pow. samborskim, które prawdopodobnie przekazał bratu Mikołajowi na podstawie przywileju królewskiego z 16 IX 1580 i odzyskał po przyjęciu przez niego święceń w r. 1583; jako tenutariusz tego wójtostwa był wzmiankowany w r. 1589, a na mocy przywileju z 10 VI 1603 scedował je stryjecznemu bratankowi Krzysztofowi. Zajmował się handlem wołami i końmi, m.in. w r. 1591 przepędził przez komorę celną w Krzepicach 140 wołów, a w r. 1600 posłał na targ do Jarosławia 24 klacze. W Samborze wybudował za bramą lwowską szpital dla ubogich. W r. 1596 wpisał się do krakowskiego Bractwa Miłosierdzia; należał również do Bractwa Miłosierdzia i św. Łazarza w Lublinie. Zmarł latem 1610; pod koniec sierpnia t.r. został pochowany w Taranowicach. Podczas pogrzebu na wieś napadli «sabaci», zaciągnięci przez star. zygwulskiego Stanisława «Diabła» Stadnickiego przeciw star. leżajskiemu Łukaszowi Opalińskiemu, którzy zamordowali wielu gości, a dwór i wieś doszczętnie ograbili. Wg Paprockiego był T. «miernego wzrostu i nauki, wszakoż przespieczności wielkiej i serca».
T. zapewne nie założył rodziny. Satyryczne uwagi na temat ewentualnego ożenku dedykował T-emu Paprocki w „Dziesięcioro przykazanie mężowo” (Kr. [1575]), z dołączonym wierszem „Na starożytny i zacny klejnot […] Andrzeja Taranowskiego…”. W r. 1611 brat Mikołaj przekazał jego części Taranowic i Podgórza konwentowi Dominikanów p. wezw. Bożego Ciała we Lwowie; Budzanów przeszedł w ręce spowinowaconych z Taranowskimi Chodorowskich.
Relację T-ego z podróży do Astrachania wydał Józef Ignacy Kraszewski (Krótkie wypisanie drogi z Polski do Konstantynopola, a stamtąd zaś do Astrachania. […] Przy tym jako wojsko tureckie, które jeździło pod Astrachań roku 1569 zginęło…, w: „Podróże i poselstwa polskie do Turcji”, Kr. 1860 s. 41–63) na podstawie siedemnastowiecznego rękopisu z biblioteki Henryka Ilińskiego w Romanowie (obecnie rkp. w B. Jag., sygn. 5267); na tym samym rękopisie zostało oparte niepełne wydanie (z pominięciem fragmentów ściśle militarnych) w „Antologii pamiętników polskich XVI w.” (Wr. 1966 s. 205–16). Niemiecka wersja relacji została wydana krytycznie w r. 1974 na podstawie rękopiśmiennej kopii, odkrytej w r. 1958 przez tureckiego historyka A. N. Kurata w Wiener Haus-, Hofund Staatsarchiv (Tardy L., Vásáry I., Andrzej Taranowski Bericht über seine Gesandtschaftsreise in der Tartarei (1569), „Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae” T. 28: 1974 nr 2 s. 213–52).
Enc. Org.; Estreicher; Niesiecki; Okolski, III 35; Paprocki; Posłowie ziemscy koronni 1493–1600, W. 2013; PSB (Stryjkowski Maciej); – Baranowski B., Znajomość Wschodu w dawnej Polsce do XVIII wieku, Ł. 1950; Barycz H., Polacy na studiach w Rzymie, Kr. 1938; Bazylow L., starania Stefana Batorego o koronę polską, „Nauka i Sztuka” R. 4: 1948 s. 73, 77, 86–7; Berindei M., La révolte de Ioan Vodă et les relations moldavo-ottomanes 1538–1574, „Studii de istorie” T. 5: 2013 s. 38–42; Budzyński Z., Dzieje opieki społecznej w ziemi przemyskiej i sanockiej (XV–XVIII w.), Przemyśl 1987 s. 149, 163; Chłapowski K., Realizacja reform egzekucji dóbr (1563–1665). Sprawa zastawów królewszczyzn małopolskich, W. 1984; Decyk W., Zmiany w języku a praktyka wydawnicza (na przykładzie wydań relacji J. Taranowskiego: 1597, 1611, 1860), „Prace Filol.” T. 44: 1999 s. 97–105; Dopierała K., Stosunki dyplomatyczne Polski z Turcją za Stefana Batorego, W. 1986; Dziubiński A., Stosunki dyplomatyczne polsko-tureckie w latach 1500–1572 w kontekście międzynarodowym, Wr. 2005; Ferenc M., Dwór Zygmunta Augusta. Organizacja i ludzie, Kr. 1998; tenże, Mikołaj Radziwiłł „Rudy” (ok. 1515 – 1584). Działalność polityczna i wojskowa, Kr. 2008; Flaga J., Bractwo Miłosierdzia i św. Łazarza w Lublinie, w: Archiva temporum testes. Źródła historyczne jako podstawa pracy badacza dziejów. Księga pamiątkowa ofiarowana Profesorowi Stanisławowi Olczakowi, L. 2008 s. 150; Hist. dyplomacji pol., I; Hornowa E., Stosunki ekonomiczno-społeczne w miastach ziemi halickiej w latach 1590–1648, Opole 1963 s. 180, 345; Kieniewicz L., Sekretariat Stefana Batorego. Zbiorowość i kariery sekretarzy królewskich, w: Społeczeństwo staropolskie, W. 1986 IV 42, 47, 49–53, 66; Książka pamiątkowa Arcybractwa Miłosierdzia i Banku Pobożnego w Krakowie, Kr. 1884 s. 91, 237, 297–8; Kuczera A., Samborszczyzna, Sambor 1935 I 340, 349; Leszczyński R., Poeta i dyplomata. Uwagi nad rękopisem Biblioteki Zamojskich nr 1049, „Prace Polon.”, S. 17, 1961 s. 16–18; Łoziński W., Prawem i lewem, Kr. 1957 II; Macůrek J., Zápas Polska a Habsburků o přístup k Černému moři na sklonku 16. stol., Praha 1931; Matković P., Dva putopisa poljskih poslanstva u Carigrad: E. Otvinovskoga i Andrije Taranovskoga, od god. 1569, Zagreb 1891; Milewski D., Polityka zagraniczna bez króla. Rzeczpospolita wobec problemu mołdawsko-tureckiego w okresie pierwszego bezkrólewia, w: Szlachta polska i jej dziedzictwo. Księga na 65 lat Prof. dr hab. Jana Dzięgielewskiego, W. 2013 s. 157–8, 161–2; tenże, Walka o tron mołdawski w 1572 roku, w: Z dziejów wojskowości polskiej. Epoka staropolska, czasy zaborów, czasy najnowsze, Kr. 2011 s. 38, 43–6; Pajewski J., Projekt przymierza polsko-tureckiego za Zygmunta Augusta, w: Księga ku czci Oskara Haleckiego, W. 1935 s. 201–2; tenże, Turcja wobec elekcji Batorego, „Przegl. Powsz.” T. 208: 1935 s. 63–73; tenże, Turcja wobec elekcji Walezego, tamże T. 197: 1933 s. 64–8; Panateiescu P. P., Mihai Viteazul, Bucureşti 1936; Sadikov P. A., Pochod tatar i turok w Astrachan’ v 1569 g., „Istoričeskie zapiski” T. 22: 1947 s. 139–42, 157–8, 162; Serwański M., Henryk III Walezy w Polsce, Kr. 1976; Sokołowski W., Schyłek działalności politycznej Jana Zamoyskiego, w: Kultura, polityka, dyplomacja. Studia ofiarowane Profesorowi Jaremie Maciszewskiemu w sześćdziesiątą rocznicę Jego urodzin, W. 1990 s. 387–8; Storoženko A. V., Stefan Batorij i dneprovskie kozaki, Kiev 1904 s. 41–5, 55, 62–4; Turkawski M., Życie i dzieła Grzegorza Wigilancjusza Samborczyka poety łacińsko-polskiego XVI wieku, w: Sprawozdanie Dyrekcji realnego i wyższego gimnazjum w Kołomyi za rok szkolny 1878, Kołomyja 1878 s. 43–5; Turyn A., De Aelii Aristidis codice Varsoviensi atque de Andrea Taranowski et Theodosio Zygomala, Cracoviae 1929; Virs’kyj D., Vijni ukraïnni: chroniky tatars’koho prykordonnja Ukraïny (XVI – seredyna XVII st.), Kyïv 2016; – Acta Hist., XI; Akta grodz. i ziem., X, XX 64; Akta sejmikowe woj. krak., I; Akta sejmikowe woj. lubelskiego 1572–1632, Oprac. H. Gmiterek, L. 2016; Akta wizytacji katedry wawelskiej oraz kościołów diecezji krakowskiej 1602–1604, Oprac. E. Bularz, Kr. 2014; Annales Ecclesiastici, Ed. A. Theiner, Romae 1856 II 91–3; Arch. domu Sapiehów, Oprac. A. Prochaska, Lw. 1892 I 236; Arch. Sanguszków, VII; Arch. Zamoyskiego, I, II; Bibl. Ord. Krasińskich, V–VI; Bielski, Kronika, s. 1173–97, 1210, 1218, 1322–3, 1332, 1364; Conclusiones Univ. Crac.; Corfus I., Corespondenţă inedită asupra relaţiunilor între Mihai Viteazul şi Polonia, Cernăţi 1935 s. 15–19, 35–9; tenże, Mihai Viteazul şi Polonii, Bucureşti 1938; Corpus Inscriptionum Pol., VIII 1; Diariusz poselstwa polskiego do Francji po Henryka Walezego w 1573 roku, Wyd. A. Przyboś, R. Żelewski, Wr. 1963; Documente istoria Romanilor, Ed. E. Hurmuzaki, Bucuresci 1882 IV 1, 1900 XI; toż, Ed. N. Iorga, Bucuresci 1903 XII; Documente privitoare la istoria Ardealului, Moldovei şi Ţării-Româneşti, Ed. A. Veress, Bucureşti 1930 II, 1931 III, 1932 V, 1933 VI; Dudithius A., Epistulae, Ed. L. Szczucki, T. Szepessy, Budapest 1995 II, 2000 III; Duzinchevici G., Documente din archivele Polone relative la istoria Romanilor (secolele XVI–XIX), Valenii-de-Munte 1935 s. 8–10; Elementa ad fontium editiones, XI, XVI, XIX, XXV, XXVI, XLII, LIX; Heidenstein R., Dzieje Polski od śmierci Zygmunta Augusta do roku 1594, Opole 2015; Kniga posolskaja metriki Velikago Knjažestva Litovskago, Moskva 1843 II 11–13; Korespondencja Hieronima Rozrażewskiego, Wyd. P. Czaplewski, Tor. 1937 I; Księgi celne Korony z drugiej połowy XVI wieku, Wyd. S. Kazusek, Kielce 2017; Księgi egzaminów do święceń diecezji krakowskiej z lat 1573–1614, Oprac. Z. Pietrzyk, Kr. 1991; Liber chamorum; Matricularum summ., V nr 3684, 3982, 10178, 10560–10561; Metrica nec non liber Nationis Polonicae Universitatis Lipsiensis ab anno 1409 – usque ad 1600, Wyd. S. Tomkowicz, Kr. 1881; Mon. Pol. Vat., IV; Mosbach A., Wiadomości do dziejów polskich z archiwum prowincji śląskiej, Wr. 1860 s. 240–1; Novodvorskij V., Bor’ba za Livoniju meždu Moskvoju i Reč’ju Pospolitoju (1570–1582), Pet. 1904 s. 16–21, Priloženija s. 14–21; Paprocki B., Gniazdo cnoty, Kr. 1578 s. 604; Pryčynok do istorii povstannja Nalyvajka, Wyd. V. Domanyc’kyj, „Zapysky Naukovoho Tovarystva im. Ševčenka” T. 40: 1901 s. 2–6; Przezdziecki, Jagiellonki, IV 177; Rejestr senatorów i posłów na sejmie warszawskim 9 lutego – 21 marca 1600 r., Oprac. A. Radaman, M. Ferenc, „Zesz. Nauk. UJ” 2004 nr 767, Prace Hist. z. 131 s. 99; Script. Rer. Pol., I 134–5, 142, XI, XXII; Stryjkowski, Kronika pol., II 420–1; Sumariusz Metryki Koronnej, S. Nowa, Red. W. Krawczuk, W. 2010 IV; Uchańsciana, II; Vincent Laureo, évêque de Mondovi, nonce apostolique en Pologne, et ses dépêches inédites…, Wyd. T. Wierzbowski, W. 1887; Vol. Const., II cz. 1–2; Wielewicki, Dziennik, I–IV; Źródła Dziej., IV 73–7 (jako Baranowski), 127, 137–8, IX cz. 1 s. 3, 73, 124, 139, 180, 215, cz. 2 s. 28, 159, 172–3, 191, 193, 260, XVIII; Žerela do istoriï UkraïnyRusy, L’viv 1908 VIII 46–8, 89–90; – AGAD: Libri Legationum, T. 20 k. 33–4v, 38–9, T. 21 k. 12, 195v, T. 27 k. 151v–3v, 155–7v, Metryka Kor., t. 113 k. 611v–13, t. 114 k. 56–7, 211v–13, t. 115 k. 55–5v, t. 120 k. 210v–12, 244–8, 421–2v, 441v–6, t. 121 s. 145–51, 787–8, t. 125 k. 351–3, 399v–401, t. 148 k. 102–2v, t. 180 k. 58–8v, tzw. Metryka Lit., Dz. IV B nr 26 s. 223–7; B. Czart.: rkp. 611 s. 331–2, 343–6, 355–9, 691–3; B. Jag.: akc. 3/52 k. 130v, rkp. 5357 I k. 164; B. Nauk. PAU i PAN w Kr.: Dok. pergaminowy nr 175 (z pieczęcią T-ego), rkp. 7461 k. 14, rkp. 8603, 8808 k. 31–2, 43, 55v–6, 57, 62–2v; – Mater. Red. PSB: Biogram T-ego autorstwa R. Żelewskiego, wypisy arch. Kingi Gaworskiej z W.
Agnieszka Biedrzycka